„Choć nadzieję wypadałoby mieć”

lek

W szeroko pojętej kulturze nadzieja – obok buntu czy też rozpaczy – jest jednym z najpowszechniejszych motywów. Nie bez powodu. (Tekst zawiera zamierzone wielokrotne powtórzenie wyrazu „nadzieja” oraz wszelkich jego pochodnych).

Antoni Kępiński, psychiatra, autor m.in. znakomitych Rytmu życia i Lęku, w latach 80. pisał, że „człowiek pociesza się, że jutro będzie inaczej. W poczuciu zmienności tkwi zawsze nadzieja lepszego. Poczucie to broni człowieka przed beznadziejnością nawet w tych sytuacjach, które, obiektywnie biorąc, są beznadziejne”.

ulissesWiarą w to, że kolejny dzień przyniesie coś lepszego, obdarzali bohaterów swoich powieści najwięksi pisarze w historii. Doktor Rieux z Dżumy Alberta Camusa, Stefan Bloom z Ulissesa Jamesa Joyce’a, doktor Ravic z Łuku triumfalnego Ericha Marii Remarque’a czy nawet Rodia Raskolnikow ze Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego zdają się żyć marzeniami, niekiedy stanowiącymi jedną z niewielu broni przeciwko otaczającej ich rzeczywistości.

Młodość w czasach pogardy”

Zazwyczaj postaci te stawiane są wobec wyzwań skrajnych. Ich codziennością są zarazy, wojny, śmierć – coś, z czym większość z nas ma do czynienia czysto incydentalnie. O tym jak czuje się człowiek w bombardowanym mieście, w którym panuje głód, czy też przemierzający dziesiątki kilometrów w ucieczce przed tym, co najgorsze, dowiadujemy się ze wspomnień, reportaży i książek historycznych. Takich jak Praca w dywersji. Codzienność żołnierzy Kedywu Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej.

praca_dywersjaChoć opracowań poświęconych AK na półkach księgarni i bibliotek stoją setki, to ta jest, bez cienia przesady, pracą szczególną. Nie dlatego, że to moja własna książka (dowód na to, że warto marzyć i mieć nadzieję), ale ponieważ jest jedną z niewielu w historiografii, która tak szeroko opisuje życie codzienne konspiracji. Nie wielkie akcje, zamachy i zdobywanie tajnych dokumentów, ale problemy z zapewnieniem ludziom wyżywienia i odpowiedniego ubioru, stosunki panujące między członkami ruchu oporu, zwyczajną codzienną pracę organizacyjną czy w końcu – motywacje stojące za ludźmi idącymi do podziemia.

A skąd ją (nadzieję) brać?”

Te zaś bywały najróżniejsze. Od poczucia obowiązku wobec ojczyzny, przez chęć zemsty na wrogu, po tę najbardziej ludzką – pragnienie życia. Według Alberta Camusa człowiek utożsamia się z oporem, „w nim się streszcza”. Buntując się powiększamy obszar życia, który kontrolujemy. Czujemy się – do pewnego stopnia – wolni i pełni nadziei. Buntując się natomiast wraz z innymi dodatkowo znajdujemy w nich oparcie, tak psychiczne, jak i to materialne. Jednocześnie sami czujemy się za tych ludzi odpowiedzialni. Obrona wspólnych idei, a za taką wypada uznać chęć życia według własnych zasad, wydobywa nas więc z samotności. Stawia z innymi w jednym szeregu.

We wspomnieniach żołnierzy AK, a na nich oparta jest ta praca, wyraźnie widać jak wielką radość dawała im możliwość robienia czegokolwiek przeciwko Niemcom. I jak ważni byli dla nich ci, z którymi pracowali w jednym oddziale czy komórce. To dzięki nim, organizacyjnej rodzinie, mogli mieć nadzieję.

Toż ja to ją mam, a mam (bo sobie czytam)”

boska_komediaIch problemy są dla nas dzisiaj fikcją. Choć nie literacką, to jednak fikcją. Bez względu na to ilu źródeł byśmy nie poznali, ile czasu byśmy na to nie poświęcili, to nie zrozumiemy w pełni rzeczywistości, w której przyszło im żyć przez kilka lat. Ale próbować warto.

Nie zmienia to faktu, że każdy z nas ma swoje problemy. Problemy, ale i związane z nimi nadzieje. I właśnie tego, aby zamieniły się one (nie problemy!) w coś jak najbardziej realnego, chciałbym Państwu życzyć na ten nadchodzący 2017 rok. Niech zamiast napisu nad bramami piekła z Boskiej komedii Dantego, „porzućcie wszelką nadzieję, wy, którzy tu wchodzicie”, towarzyszą Wam Ernest Hemingway i pewien stary rybak, mówiący jednym głosem, że „głupio jest nie mieć nadziei”.

* Tytuł i śródtytuły pochodzą z utworu Klucznik (rozdziobią nas kruki i wrony) zespołu Lao Che.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Required fields are marked *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>